Hii Ndiyo Sababu Bei ya Hisa za DSE Kushuka Hivi Karibuni

Wachambuzi wa soko la hisa nchini wamebaini kuwa kushuka kwa bei za hisa za kampuni nyingi za ndani katika Soko la Hisa la Dar es Salaam (DSE) katika kipindi cha hivi karibuni (takriban Julai hadi Oktoba 2025) kunatokana na mchanganyiko wa sababu za kiuchumi na za soko.

Licha ya ukweli kwamba thamani ya jumla ya soko (market capitalization) imeendelea kukua kwa kasi ikilinganishwa na mwaka uliopita, kushuka kwa bei za hisa za kampuni za kibinadamu kumeonyesha mwelekeo wa kipekee wa mtaji nchini.

Hizi ndizo sababu kuu za kushuka kwa bei ya hisa za kampuni nyingi za DSE:

1. Ushindani kutoka Dhamana za Serikali Zenye Riba Kubwa (Flight to Bonds)

Hiki ndicho kinachochukuliwa kuwa sababu kuu na muhimu zaidi.

Riba za Kuvutia: Benki Kuu ya Tanzania (BoT) imedumisha sera kali ya kifedha, jambo ambalo limesababisha riba za kuvutia sana kwenye Dhamana na Hati Fungani za Serikali (Treasury Bonds and Bills).

Usalama Dhidi ya Hatari: Wawekezaji, hasa taasisi za ndani na watu binafsi, wanaona dhamana za serikali kama mahali salama na hatari ndogo yenye faida kubwa na ya uhakika. Faida kutoka kwenye dhamana hizi inapokaribia au hata kuzidi faida inayoweza kupatikana kwenye hisa zenye hatari (gawio pamoja na ukuaji wa mtaji), wawekezaji huuza hisa zao ili kuwekeza kwenye dhamana.

Athari kwa DSE: Mtiririko huu wa mtaji kuelekea kwenye usalama (dhamana) unapunguza mahitaji ya hisa, na hivyo kusababisha bei za hisa kushuka.

2. Kuchukua Faida na Marekebisho ya Msimu wa Gawio (Dividends)

Bei za soko kwa kawaida hubadilika kulingana na matukio muhimu ya kampuni:

Kushuka Baada ya Gawio: Kampuni nyingi za DSE (hasa benki kuu na kampuni za viwanda) hulipa gawio lao la kila mwaka karibu na robo ya pili na ya tatu ya mwaka. Pindi tu hisa inapokuwa "ex-dividend" (yaani, mnunuzi hatapata gawio lililotangazwa), bei yake kwa kawaida hushuka kwa kiasi kinacholingana na gawio lililolipwa. Hili ni marekebisho ya kiufundi ambayo huchangia katika kushuka kwa bei kunakoonekana.

Kuchukua Faida (Profit Taking): Kufuatia ukuaji mkubwa wa awali mwaka huu, wawekezaji wengi walionunua hisa kwa bei za chini sasa wanaziuza ili kujipatia faida waliyoikusanya. Ongezeko la shinikizo la kuuza, hasa kutoka kwa wawekezaji wakuu wa ndani, hupunguza bei.

3. Mtiririko Hasi wa Mtaji wa Kigeni na Mienendo ya Sarafu

Uuzaji kutoka kwa Wawekezaji wa Kigeni: Katika miezi miwili kabla ya Septemba 2025, kulikuwa na mtiririko hasi wa mtaji wa kigeni (net foreign outflow) unaoonekana (wawekezaji wa kigeni waliuza hisa nyingi kuliko walizonunua). Uuzaji huu unaweza kuweka shinikizo kubwa la kushuka kwa bei za hisa za kampuni kubwa, zile zinazopendwa na wawekezaji wa kimataifa.

Wasiwasi wa Sarafu: Dola ya Marekani yenye nguvu au inayobadilika-badilika dhidi ya Shilingi ya Tanzania inaweza kuathiri tabia ya wawekezaji wa kigeni. Ikiwa mwekezaji anatarajia Shilingi kudhoofika, anaweza kuuza mali zake zilizowekezwa kwa Shilingi (kama vile hisa) ili kurejesha fedha zao katika sarafu yenye nguvu zaidi.

4. Ukosefu wa Ukwasi (Liquidity) na Kushuka kwa Kasi ya Biashara

Biashara Ndogo: Ingawa kunaweza kuwa na biashara kubwa katika hisa chache za kampuni maarufu, soko zima kwa ujumla mara nyingi hukabiliwa na ukwasi mdogo (low liquidity). Hii inamaanisha kwamba hata kiasi kidogo cha uuzaji kinaweza kusababisha kushuka kwa kasi kwa bei ya hisa, hasa kwa kampuni zenye mitaji ya kati na midogo.

Kupungua kwa Shughuli za Ndani: Ripoti zimeonyesha kushuka kwa kiwango cha hisa zilizouzwa kwa wiki nyingi, kuashiria mazingira ya biashara ya tahadhari na shughuli za polepole kwa kaunta nyingi. Kunapokuwa na wauzaji wengi kuliko wanunuzi, bei hushuka.

Muhtasari: Hadithi ya Masoko Mawili

Hali hii ni mfano wa kawaida wa mtaji unaotoka kwenye mali zenye hatari zaidi (hisa) kwenda kwenye mali salama na zenye ushindani mkubwa (dhamana za serikali).

DSE haikabiliwi na mgogoro, bali inakumbwa na marekebisho ya bei kwa sababu:

Faida za Uhakika (Dhamana) zinavutia sana.

Mamlaka ya soko (kuchukua faida, marekebisho ya gawio) hurekebisha bei baada ya ongezeko la awali.

Je, una swali lolote kuhusu hisa mahususi au unataka kujua jinsi ya kuanza kuwekeza kwenye dhamana za serikali?